Tôi còn nhớ một buổi tư vấn cách đây không lâu. Một phụ huynh làm trong ngành ngân hàng, đã gắn bó gần hai chục năm, ngồi đối diện tôi và nói một câu rất thật lòng:

“Anh không chắc công việc của mình còn tồn tại đủ lâu để con anh noi theo.”

Câu nói đó không mang tính bi quan. Nó chỉ là một sự tỉnh táo.

Ngày trước, phụ huynh hỏi nên cho con học trường nào, chọn ngành nào để ổn định.
Bây giờ, câu hỏi đã khác đi. Họ bắt đầu lo xa hơn. Họ muốn biết con mình đang đi đúng hướng hay không trong một thế giới thay đổi rất nhanh. Họ bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến những ngành nghề có rủi ro cao trong tương lai.

Điều đáng nói là nhiều gia đình vẫn đang chuẩn bị cho con theo cách cũ. Học giỏi, thi tốt, vào ngành được xem là an toàn. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, chính những ngành từng được xem là ổn định lại đang chịu tác động mạnh từ trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, dữ liệu lớn.

Câu hỏi quan trọng không còn là chọn ngành nào.
Mà là chuẩn bị cho con trở thành kiểu người như thế nào.

Những ngành nghề đang có nguy cơ cao trong 15 năm tới

Khi nói đến rủi ro nghề nghiệp, tôi không nói về việc một ngành biến mất hoàn toàn. Điều đang diễn ra là những phần việc mang tính lặp lại trong ngành đó đang dần bị thay thế.

Có một nhóm công việc mà phụ huynh nên lưu ý, vì tốc độ thay đổi của chúng đang rất rõ:

Kế toán xử lý sổ sách cơ bản, nhập liệu tài chính
Nhân sự hành chính tập trung vào hồ sơ và quy trình
Giao dịch viên ngân hàng tại quầy
Giáo viên chỉ dạy theo giáo án cố định
Người viết nội dung theo mẫu có sẵn
Lập trình viên làm các tác vụ đơn giản
Thiết kế đồ họa theo template
Nhân viên bán hàng đọc kịch bản
Biên dịch ở mức cơ bản
Nhân viên hành chính văn phòng

Nếu nhìn kỹ, những công việc này đều từng được xem là ổn định, dễ theo đuổi. Nhưng cũng chính vì tính ổn định đó, chúng dễ bị chuẩn hóa, và khi đã chuẩn hóa thì công nghệ có thể thay thế.

Một học sinh lớp 9 từng chia sẻ với tôi rằng em muốn làm kế toán vì “an toàn”. Tôi không phủ nhận. Nhưng tôi hỏi em một câu đơn giản: nếu một phần mềm làm nhanh hơn em gấp nhiều lần, thì em sẽ cạnh tranh bằng cách nào?

Đó là câu hỏi mà nhiều gia đình chưa thực sự đối diện.

Vì sao những công việc này dần bị thay thế

Để hiểu rõ hơn, phụ huynh không cần nắm kỹ thuật. Chỉ cần nhìn vào bản chất công việc.

Những công việc có nguy cơ cao thường có một số đặc điểm chung:

Khi một công việc có thể mô tả thành các bước rõ ràng, hệ thống phần mềm hoặc AI có thể học và thực hiện với độ chính xác cao.

Trong vài năm gần đây, nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đã giảm đáng kể khối lượng công việc hành chính nhờ tự động hóa. Không phải họ cắt giảm nhân sự ngay lập tức, mà họ không còn nhu cầu tuyển mới cho những vị trí cũ.

Thay đổi này diễn ra khá âm thầm, nhưng ảnh hưởng rất lớn.

Cách phụ huynh tự kiểm tra hướng đi nghề nghiệp của con

Không phải phụ huynh nào cũng có thời gian theo dõi xu hướng thị trường. Nhưng có một cách đơn giản để đánh giá.

Hãy thử tự hỏi:

Công việc con đang hướng tới có mang tính lặp lại không
Có thể mô tả thành quy trình rõ ràng không
Người mới có thể học nhanh trong vài tháng không
Có cần giao tiếp sâu với con người không
Có cần đưa ra quyết định quan trọng không

Nếu phần lớn câu trả lời là có, thì nên cân nhắc lại.

Điều này không có nghĩa là phải tránh hoàn toàn những lĩnh vực đó. Nhưng cần hiểu rằng nếu chỉ dừng ở mức cơ bản, khả năng bị thay thế là khá cao.

Những sai lầm phổ biến khi định hướng cho con

Qua nhiều năm làm việc với phụ huynh, tôi nhận thấy một số điểm lặp lại.

Phụ huynh thường chọn ngành thay vì phát triển năng lực.
Họ dễ bị cuốn theo những ngành được cho là đang có nhu cầu cao.
Họ đầu tư rất nhiều vào điểm số, nhưng lại chưa chú trọng đúng mức đến kỹ năng.

Tôi từng gặp một sinh viên có bảng điểm rất đẹp. Nhưng khi được hỏi về cách em giải quyết một vấn đề thực tế, em lúng túng và không biết bắt đầu từ đâu.

Điều đó không hiếm.

Học tốt là một lợi thế. Nhưng nếu thiếu kỹ năng, lợi thế đó khó chuyển thành năng lực thực tế.

Học theo cách cũ và học để thích nghi khác nhau như thế nào

Đây là sự chuyển dịch mà nhiều phụ huynh cần nhìn rõ.

Tôi từng theo dõi hai học sinh trong nhiều năm.

Một em luôn đạt điểm cao, học rất chăm chỉ.
Một em khác tham gia nhiều hoạt động, có lúc kết quả học tập không nổi bật.

Sau một thời gian, em thứ hai lại thích nghi tốt hơn khi bước vào môi trường mới, vì em đã quen với việc thử và sai, làm việc nhóm, và tự học.

Đó là sự khác biệt mà bảng điểm không phản ánh hết.

Những kỹ năng cần được hình thành từ sớm

Nếu phải chọn điều quan trọng nhất để chuẩn bị cho con, tôi không chọn môn học cụ thể.

Tôi chọn cách học.

Trẻ cần biết cách giải quyết vấn đề thay vì chỉ làm theo hướng dẫn.
Cần biết giao tiếp, trình bày ý tưởng rõ ràng.
Cần có tư duy phản biện, không chấp nhận mọi thứ một cách thụ động.
Cần khả năng sáng tạo, dù chỉ trong những việc nhỏ.
Cần biết hợp tác với người khác.
Và cần làm quen với công cụ công nghệ như trí tuệ nhân tạo một cách chủ động.

Một phụ huynh từng hỏi tôi có nên cho con tiếp xúc với AI sớm không. Câu trả lời của tôi là nên, nhưng đi kèm với hướng dẫn đúng.

Vấn đề không nằm ở việc tránh công nghệ.
Mà là hiểu và sử dụng nó một cách có kiểm soát.

Lộ trình chuẩn bị từ cấp 2 đến đại học

Định hướng nghề nghiệp không nên bắt đầu quá muộn, nhưng cũng không nên ép buộc quá sớm.

Ở cấp 2, điều quan trọng nhất là trải nghiệm. Trẻ cần được thử nhiều lĩnh vực khác nhau để hiểu bản thân.

Lên cấp 3, bắt đầu định hình hướng đi rõ hơn. Đây là giai đoạn phù hợp để tập trung vào một số lĩnh vực và phát triển sâu hơn.

Đến đại học, việc học nên gắn với thực tế. Thực tập, dự án, trải nghiệm thực tiễn sẽ giúp sinh viên hiểu rõ năng lực của mình.

Nhiều phụ huynh làm ngược lại. Họ muốn con chọn ngành sớm, nhưng lại không tạo đủ cơ hội để con trải nghiệm.

Khi thiếu trải nghiệm, việc lựa chọn thường mang tính cảm tính.

Những câu hỏi phụ huynh thường đặt ra

Có nên định hướng nghề nghiệp cho con từ cấp 2 không?
Có, nhưng theo hướng khám phá thay vì quyết định sớm. Ở giai đoạn cấp 2, điều quan trọng không phải là chọn ngành nghề cụ thể, mà là giúp trẻ hiểu bản thân, từ sở thích đến năng lực. Trong bối cảnh xu hướng nghề nghiệp 2035 thay đổi nhanh, việc ép con chọn sớm có thể khiến lựa chọn trở nên lỗi thời. Phụ huynh nên cho con tiếp xúc nhiều lĩnh vực như STEM, nghệ thuật, kỹ năng giao tiếp để xây nền tảng. Định hướng nghề nghiệp đúng là một quá trình dài, không phải một quyết định tại một thời điểm.

AI sẽ thay thế những nghề nào trong tương lai gần?
AI và tự động hóa đang tác động mạnh đến các công việc mang tính lặp lại, có quy trình rõ ràng như kế toán cơ bản, nhập liệu, chăm sóc khách hàng theo kịch bản, dịch thuật đơn giản. Đây là nhóm nghề dễ bị AI thay thế trong tương lai. Tuy nhiên, những công việc liên quan đến tư duy, sáng tạo, quản lý con người và ra quyết định vẫn có giá trị cao. Thay vì lo lắng, phụ huynh nên giúp con hiểu AI là công cụ hỗ trợ trong công việc, không phải mối đe dọa, từ đó chuẩn bị kỹ năng phù hợp với thời đại.

Có nên cho con học ngành “hot” như công nghệ thông tin không?
Công nghệ thông tin vẫn là một trong những ngành nghề tương lai có nhiều cơ hội, nhưng không phải ai cũng phù hợp. Điều quan trọng không phải là chọn ngành hot, mà là mức độ phù hợp với năng lực và tư duy của trẻ. Nếu con có khả năng logic, yêu thích giải quyết vấn đề và học hỏi công nghệ mới, đây là lựa chọn tốt. Ngược lại, nếu chỉ học theo xu hướng mà thiếu nền tảng, rủi ro bị đào thải vẫn rất cao. Định hướng nghề nghiệp cần dựa trên sự phù hợp, không chỉ dựa trên xu hướng.

Làm sao để biết con phù hợp với nghề nào trong tương lai?
Không có câu trả lời chính xác ngay từ đầu. Việc chọn ngành cho học sinh cần dựa trên quá trình quan sát và trải nghiệm. Phụ huynh nên theo dõi cách con phản ứng khi làm việc nhóm, khi giải quyết vấn đề hoặc khi thử những hoạt động mới. Ngoài ra, cho con tham gia các dự án nhỏ, hoạt động ngoại khóa hoặc trải nghiệm thực tế sẽ giúp bộc lộ rõ năng lực. Định hướng nghề nghiệp hiệu quả không đến từ một bài test, mà đến từ quá trình trải nghiệm liên tục.

Nếu con chưa biết mình thích gì thì có đáng lo không?
Hoàn toàn không. Phần lớn học sinh đều chưa có định hướng rõ ràng ở độ tuổi này. Trong giáo dục sớm, việc chưa biết mình thích gì là bình thường. Điều cần quan tâm là trẻ có cơ hội khám phá hay không. Nếu môi trường học chỉ tập trung vào điểm số, trẻ sẽ khó nhận ra sở thích thật sự. Phụ huynh nên tạo điều kiện để con thử nhiều hoạt động khác nhau. Qua thời gian, xu hướng nghề nghiệp phù hợp sẽ dần rõ ràng.

Nên ưu tiên điểm số hay kỹ năng cho con trong giai đoạn này?
Điểm số vẫn quan trọng, nhưng không nên là yếu tố duy nhất. Trong bối cảnh kỹ năng thế kỷ 21 ngày càng được đề cao, những năng lực như giao tiếp, tư duy phản biện, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề có vai trò rất lớn. Nhiều học sinh có điểm cao nhưng gặp khó khăn khi bước vào môi trường thực tế. Ngược lại, những em có kỹ năng tốt thường thích nghi nhanh hơn. Phụ huynh nên cân bằng giữa học thuật và phát triển kỹ năng.

Những kỹ năng nào giúp con không bị thất nghiệp trong tương lai?
Để thích nghi với thị trường lao động mới, trẻ cần những kỹ năng mang tính nền tảng như giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, sáng tạo và giao tiếp. Ngoài ra, khả năng học nhanh và làm chủ công nghệ, đặc biệt là AI, cũng rất quan trọng. Đây là những kỹ năng giúp con thích nghi với nghề nghiệp tương lai, ngay cả khi ngành nghề thay đổi. Những kỹ năng này không thể học trong thời gian ngắn mà cần được rèn luyện từ sớm thông qua trải nghiệm thực tế.

Có nên cho con tiếp xúc với AI từ sớm không?
Nên, vì AI đang trở thành một phần của học tập và công việc. Tuy nhiên, điều quan trọng là cách tiếp cận. Trẻ cần được hướng dẫn cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập, không phải phụ thuộc hoàn toàn. Ví dụ, AI có thể giúp tìm thông tin, gợi ý ý tưởng, nhưng trẻ vẫn cần kiểm chứng và suy nghĩ độc lập. Việc tiếp cận AI đúng cách sẽ giúp con phát triển tư duy công nghệ và tăng lợi thế trong tương lai.

Phụ huynh nên bắt đầu chuẩn bị cho con từ đâu?
Không cần bắt đầu bằng những kế hoạch phức tạp. Phụ huynh có thể bắt đầu từ việc quan sát con, trò chuyện và tạo cơ hội trải nghiệm. Những hoạt động đơn giản như tham gia câu lạc bộ, làm dự án nhỏ hoặc học kỹ năng mềm đều có giá trị. Quan trọng nhất là sự đồng hành lâu dài. Định hướng nghề nghiệp không phải là quyết định một lần, mà là quá trình điều chỉnh liên tục theo sự phát triển của trẻ và xu hướng xã hội.

Trong bối cảnh AI và công nghệ phát triển nhanh, điều quan trọng nhất phụ huynh cần dạy con là gì?
Điều quan trọng nhất không phải là một nghề cụ thể, mà là khả năng thích nghi. Khi AI và công nghệ liên tục thay đổi thị trường lao động, những người có khả năng học hỏi, linh hoạt và không ngại thử thách sẽ có lợi thế. Phụ huynh nên giúp con xây dựng tư duy học suốt đời, thay vì chỉ tập trung vào một con đường cố định. Đây là nền tảng giúp con không bị tụt lại trong bất kỳ xu hướng nghề nghiệp nào.

Sau nhiều năm làm việc với học sinh và phụ huynh, tôi nhận ra một điều khá rõ ràng.

Chúng ta không thể dự đoán chính xác nghề nghiệp nào sẽ tồn tại lâu dài. Nhưng chúng ta có thể giúp con có đủ nền tảng để không bị động trước thay đổi.

Không cần con phải giỏi nhất.
Không cần phải chọn đúng ngay từ đầu.

Chỉ cần con biết học, biết thích nghi, và không sợ thử những điều mới.

Tương lai không thuộc về những người chuẩn bị hoàn hảo.
Mà thuộc về những người đủ linh hoạt để đi tiếp khi mọi thứ thay đổi.

Và đó là điều mà giáo dục nên hướng đến.